Hoe draait de zon over je tuin? Zonnestand per seizoen

Hoe draait de zon over je huis en tuin?

De zon draait in Nederland van oost via het zuiden naar west, en staat elke dag rond het middaguur precies in het zuiden. Alleen de hoogte verschilt sterk per seizoen: op 21 juni komt de zon in Amsterdam tot 61 graden boven de horizon, op 21 december tot 14 graden. Alle standen in dit artikel zijn berekend met SunCalc, de zonnebaanbibliotheek die Schaduwplan zelf gebruikt.

Waar de zon opkomt en ondergaat verschuift mee. Op 21 juni komt de zon in Amsterdam op in het noordoosten (azimut 48°) en gaat hij onder in het noordwesten (312°): een boog van 264 graden, waarvan een flink deel in de noordelijke helft van de hemel ligt. Op 21 december komt hij op in het zuidoosten (129°) en gaat hij onder in het zuidwesten (231°), een boog van ruim 101 graden. Dat verschil is de reden dat een tuin op het noorden in juni ochtend- en avondzon krijgt en in december geen minuut.

De breedtegraad doet er in Nederland weinig toe. Op 21 juni haalt de zon in Maastricht 62,6 graden en in Groningen 60,2 graden; op 21 december 15,7 tegen 13,3 graden. Twee graden verschil over de hele lengte van het land. Wat er wel toe doet is wat er om je huis heen staat.

Zonnestand per seizoen: hoe hoog staat de zon in Nederland?

De zonnestand loopt in Nederland van 14 graden rond de winterzonnewende tot 61 graden rond de zomerzonnewende. Die hoogte bepaalt hoe lang schaduwen worden. Een huis van negen meter hoog werpt rond het middaguur op 21 juni een schaduw van 5,0 meter en op 21 december een van 35,6 meter: ruim zeven keer zo lang. De tabel hieronder geeft de vier peildagen voor Amsterdam, in kloktijd (zomertijd of wintertijd zoals die dag geldt).

Voor plantkeuze zijn dit de vier dagen die je wilt meten. Ze verdelen het groeiseizoen in kwartalen en laten de twee uitersten zien waar je tuinontwerp tegenaan loopt. De TNO-bezonningsnorm die gemeenten bij vergunningen gebruiken kiest andere peildagen (19 februari, 21 juni en 21 oktober), omdat die norm naar woonkamers kijkt en niet naar moestuinbedden.

Hoeveel zon heeft mijn tuin?

Hoeveel zon je tuin krijgt hangt af van drie dingen: de windrichting waarop de tuin ligt, wat er direct omheen staat, en hoe hoog dat is. Een tuin van 50 m² op het zuiden in Maastricht met lage bebouwing eromheen kan jaarrond 2.000 directe zonuren ontvangen. Dezelfde tuin op het noorden met een viergevelig huis van de buren ernaast blijft onder de 400 zonuren per jaar. Het landelijk gemiddelde in Nederland ligt volgens KNMI-data rond de 1.800 zonuren.

Die nummers zeggen iets anders dan wat de zon op een specifieke plek in jouw tuin doet. Je vraagt je niet alleen af "hoeveel zon krijgt mijn perceel", maar "krijgt die hoek achter in de tuin waar ik een druivenstruik wil planten genoeg zon om vruchten te produceren?". Dat is een puntvraag, niet een perceelvraag. Voor die puntvraag werken algemene klimaatgegevens niet; je hebt een 3D-model van je huis en omgeving nodig plus een zonnebaanberekening per uur van elke dag.

Zo zie je de zonnestand op je eigen adres

Een landelijke zonnestandtabel vertelt je waar de zon staat, niet wat er tussen de zon en jouw terras staat. Dat tweede antwoord komt uit een 3D-model van je eigen buurt. In de gratis viewer van Schaduwplan kun je de zon door de dag zien bewegen op je eigen adres, met de panden van de buren op hun werkelijke hoogte. Dat gaat in drie stappen.

1. Vul je adres in. De viewer laadt het 3D-model van je woning en de omliggende panden uit 3DBAG, met hoogtes uit AHN.
2. Kies een peildag uit de tabel hierboven en sleep de tijdbalk. De schaduw loopt op het scherm over je tuin mee.
3. Zet meetpunten op de plekken waar je een vraag over hebt. Per meetpunt zie je de zonduur op de gekozen dag.

Gaat het niet om plantkeuze maar om een bouwplan van de buren of om een vergunningaanvraag, dan is de zonduur op een peildag het begin en nog niet de onderbouwing. Daarvoor kun je een bezonningsonderzoek laten maken, dat de situatie voor en na het bouwplan naast elkaar zet en aan de TNO-norm toetst.

Volle zon, halfschaduw, schaduw: wat die categorieën echt betekenen

Elk plantetiket van Intratuin tot Praxis hanteert dezelfde drie of vier categorieën. Ze zijn niet willekeurig; ze corresponderen met het aantal uren directe zon dat een plant nodig heeft om gezond te functioneren in het zomerhalfjaar. De tabel hieronder is de gebruikelijke Nederlandse indeling zoals Tuinieren.nl en Moestuinland die aanhouden.

Belangrijk: het aantal uren is specifiek voor de zomermaanden. Een tomaat die in juli zeven uur zon heeft kan op dezelfde plek in mei nog drie uur onvoldoende belichting hebben. Planten maken dit vaak niks uit (ze beginnen pas te vruchten als het warm genoeg is), maar voor bloeitijden van sierplanten merk je het wel. Een klassieke fout is het meten op een zonnige septemberdag en dan zeggen "hier kan alles", terwijl in april dezelfde plek nog twee derde van de tijd in schaduw ligt.

Zo kies je plekken voor terras, moestuin en zithoek

Een tuinontwerp staat of valt met de juiste plek voor drie functies: het terras voor de avondzon, de moestuin voor volzonplanten, en de zithoek voor ochtendzon. De ideale plekken botsen meestal niet, maar je wilt er wel grondig over nadenken voordat je bestrating aanlegt of een aarden bed uitgraaft.

• Terras. Kies voor avondzon. Meet op 21 juni van 17:00 tot 21:00 hoeveel van het terras directe zon krijgt. De ideale terras-oriëntatie in Nederland is zuidwest tot west, waar de avondzon urenlang op het terras schijnt. Een terras direct tegen de achtergevel van een oost-west-georiënteerde woning loopt risico om vanaf 18:00 volledig in eigen schaduw te liggen.
• Moestuin. Kies voor middagzon. Meet op 21 juni van 10:00 tot 15:00. Volzonplanten zoals tomaat willen die uren continu zon. Een locatie die op 10:00 in schaduw van de buurwoning ligt en pas vanaf 11:30 zon krijgt, is marginaal voor vruchtgroenten, uitstekend voor bladgroenten.
• Zithoek of ochtendontbijt. Kies voor ochtendzon. Meet op 21 juni van 07:00 tot 10:00. Een plek in het oosten van je tuin die vroeg zon krijgt is perfect voor een klein tafeltje waar je koffie drinkt; vaak is diezelfde plek vanaf 14:00 in schaduw wat voor de rest van de middag een koele rustplek oplevert.
• Schaduwborder. De noord- of oostzijde van een hoge muur of schutting geeft constante koelte. Ideaal voor hostas, varens, astilbes en andere bladplanten die felle middagzon niet verdragen.

De noordtuin-mythe: is een tuin op het noorden verloren?

"Op een noordtuin groeit niks" is een van de taaiste tuinclichés in Nederland. Klopt niet. Een tuin op het noorden is anders belicht, niet lichtloos. Het zomerhalfjaar levert vaak tussen de 400 en 800 directe zonuren op, wat ruim voldoende is voor een bloeiende border en een productieve bladgroentenmoestuin. Het winterhalfjaar is schaduwrijk, maar dat is voor plantengroei minder relevant omdat de meeste soorten dan rusten.

Wat op een noordtuin wel anders werkt:

• Directe zon komt vooral ’s ochtends vroeg (uit het oosten) en ’s avonds laat (uit het westen), niet tussen 10:00 en 16:00. Planten die van koelte houden krijgen hun zon dus op de uren dat het nog niet heet is, en zijn minder stressgevoelig op warme dagen.
• Hostas, varens en schaduwminners tieren uitbundig. Een noordtuin kan een cultuurschat zijn voor wie van bladstructuren houdt.
• Vruchtgroenten (tomaat, paprika, aubergine) zijn mogelijk in potten op het zonnigste deel, meestal vlakbij de oost- of westgrens. Of verplaats ze naar een vensterbank met zuidlicht.
• Moestuinplanten die schieten (bolletjes lopen, stengelstrekkers krijgen) bij te veel warmte juist goed. Een sla-bed op een zonnige zuidtuin schiet in juli binnen twee weken; op een noordtuin niet.

Het enige scenario waarin een noordtuin écht lastig wordt: als hoge bebouwing aan de zuidzijde van je huis nog eens extra schaduw werpt op het zomerhalfjaar. Dan krijg je een tuin die zelfs in juni minder dan 200 zonuren ontvangt. Voor dat soort situaties is een concrete 3D-berekening per kwadrant de enige manier om te beslissen of je gaat herplanten of gewoon moet genieten van de koelte.

Zo ondersteunt Schaduwplan dit proces

De zonnestand uit de tabel hierboven geldt voor heel Nederland. Wat je tuin ervan overhoudt, hangt af van de panden eromheen. Schaduwplan combineert die twee: de zonnebaan komt uit de SunCalc-algoritmes, de bebouwing uit 3DBAG, de hoogtes uit AHN4. Dat is het werk waar een tuinontwerper anders uren handmatig mee bezig is.

Je plaatst meetpunten precies op de plek waar je een vraag over hebt: de zuidwesthoek waar je een terras overweegt, het midden van het bed waar tomaten moeten komen, de plek bij de achterdeur waar de ochtendtafel komt. In de gratis preview krijg je per meetpunt de zonduur in minuten op je gekozen peildag. De volledige jaaranalyse (met een heatmap van de bezonning over het hele jaar) zit in het PDF-rapport, dat je nodig hebt wanneer je de uitkomsten ook formeel wilt vastleggen, bijvoorbeeld bij een tuinarchitect of een moestuinproject op grote schaal.